Wushu Việt Nam ở Asiad 20: Bốn tấm huy chương trong một ngày và bức tường mang tên Trung Quốc

Ngày 23 tháng 9, ở hạng cân 56kg nam của nội dung tán thủ, Dinh Van Tam đánh bại võ sĩ người Indonesia Fereddy Sinaga để giành quyền vào trận chung kết. Chiến thắng ấy bảo đảm cho võ sĩ Việt Nam ít nhất một tấm Huy chương Bạc, còn trận tranh Huy chương Vàng diễn ra vào ngày 24 tháng 9. Trong cùng ngày, bốn võ sĩ Việt Nam khác bước lên bục nhận Huy chương Đồng. Truyền thông gọi đó là cơn mưa huy chương mà wushu mang về cho thể thao Việt Nam ở Asiad 20. Cơn mưa ấy là thật. Bốn tấm huy chương trong một ngày không phải chuyện nhỏ với một nền thể thao như Việt Nam. Nhưng nếu chỉ dừng ở con số, người hâm mộ sẽ bỏ lỡ phần quan trọng nhất của câu chuyện. Tôi đã nhiều năm ngồi đọc kết quả wushu ở các kỳ đại hội, và bài học lặp đi lặp lại rất đơn giản: đằng sau mỗi tấm huy chương là một chuỗi quyết định về luật thi đấu, về bốc thăm và về vị thế của cả một nền wushu. Hai nhánh của một môn võ Wushu ở đấu trường châu lục tồn tại dưới hai nhánh hoàn toàn khác biệt, vận hành bằng hai logic không thể trộn lẫn. Tán thủ là nội dung đối kháng toàn diện, cho phép đấm, đá và đặc biệt là đòn vật, đòn quật ngã từ tư thế đứng, nhưng không có đấu vật dưới sàn. Điểm số trong tán thủ đến từ đòn đánh hợp lệ, từ những cú quật ngã sạch và từ lỗi của đối phương. Đây là điểm khác biệt căn bản so với kickboxing chuyên nghiệp, nơi đòn vật hoàn toàn không được tính điểm. Kết quả tán thủ vì thế không thể dùng để suy ra đẳng cấp của một võ sĩ ở sàn kickboxing, và ngược lại. Còn taolu là nội dung biểu diễn. Võ sĩ trình diễn các bài quyền và bài binh khí, được ban giám khảo chấm theo độ khó của động tác và chất lượng thực hiện. Không có đối thủ trực tiếp, không có loại trực tiếp, chỉ có khoảng cách điểm số giữa các bài thi. Một tấm huy chương taolu vì thế không thể đọc bằng logic thắng thua, mà phải đọc bằng logic chấm điểm. Hiểu được hai nhánh này, ta mới đọc đúng ngày thi đấu 23 tháng 9 của đoàn Việt Nam. Ba tấm huy chương được luật bảo đảm Điều mà bảng thành tích không nói rõ là ba trong bốn tấm Huy chương Đồng của ngày hôm đó đến từ một quy định rất cụ thể. Ở thể thức loại trực tiếp, cả hai võ sĩ thua ở bán kết đều nhận Huy chương Đồng. Nói cách khác, chỉ cần vào được bán kết, một võ sĩ đã chắc chắn có huy chương trong tay. Ở hạng 60kg nữ, Nguyen Thi Thu Thuy thua Zhang Xiaoyu của Trung Quốc. Ở hạng 60kg nam, Hua Van Doan thua Tang Sishuo, cũng là võ sĩ Trung Quốc. Ở hạng 65kg nam, Nguyen Khac Kien thua Shoja Panahigelehkolaei của Iran. Cả ba đều dừng bước ở bán kết và đều nhận Huy chương Đồng. Nhìn vào ba thất bại ấy, một cấu trúc hiện ra khá rõ: hai trận thua trước Trung Quốc và một trận thua trước Iran. Đây không phải chuyện ngẫu nhiên. Trung Quốc là cường quốc số một của wushu, nơi môn võ này được xem như một phần bản sắc dân tộc, với chiều sâu lực lượng ở gần như mọi hạng cân. Iran nổi tiếng với nền tán thủ dựa trên vật, nơi các đòn quật ngã được trui rèn từ nền vật truyền thống. Một trận thua ở hạng 65kg trước đối thủ Iran nằm đúng trong quỹ đạo ấy. Tấm huy chương còn lại trong ngày thuộc về taolu, khi Duong Thuy Vi giành Huy chương Đồng ở nội dung kiếm và thương. Đây là kết quả mang tính chấm điểm, và nguồn tin không cung cấp khoảng cách điểm số, nên không thể so sánh với logic thắng thua của tán thủ. Chị được mô tả là một võ sĩ kỳ cựu. Ở taolu, tuổi nghề kỳ cựu đồng nghĩa với việc phải cân bằng giữa giữ độ khó động tác và duy trì chất lượng thực hiện. Những cú nhảy và những lần tiếp đất tạo áp lực lên khớp. Cơ thể không bao giờ đàm phán, nó chỉ âm thầm ký trước bản án. Cái bẫy mang tên cơn mưa huy chương Cách đặt vấn đề cơn mưa huy chương nghe rất hào sảng, nhưng nó che đi một thực tế khá phũ phàng. Ba trong bốn tấm huy chương của ngày hôm đó là Huy chương Đồng, và chúng đến theo một quy định tự động của luật thi đấu. Một suất vào bán kết đã đủ để có huy chương. Điều đó không làm giảm giá trị nỗ lực của các võ sĩ, nhưng nó buộc người đọc phải đặt câu hỏi: đoàn Việt Nam đã thực sự vượt qua được ai ở đẳng cấp hàng đầu châu lục? Câu trả lời nằm ở chỗ khác. Tín hiệu cạnh tranh thật sự của ngày thi đấu không phải là bốn tấm Huy chương Đồng, mà là suất vào chung kết của Dinh Van Tam ở hạng 56kg. Đó là điểm sáng duy nhất trong ngày, khi anh đánh bại Fereddy Sinaga của Indonesia để tiến vào trận cuối. Nhưng ngay cả ở đây, cũng cần đọc cho đúng. Chiến thắng trước một đối thủ Đông Nam Á cho thấy võ sĩ Việt Nam đang có phong độ tốt trong khu vực, chứ chưa nói lên điều gì về khả năng vượt qua bức tường Trung Quốc hay Iran. Bức tường ấy không phải là chuyện của riêng một trận đấu. Nó là một cấu trúc. Khi lá thăm liên tục đẩy võ sĩ Việt Nam vào các đối thủ Trung Quốc ở bán kết và chung kết, giới hạn màu huy chương của Việt Nam bị khóa ở ngưỡng bạc và đồng. Đó là lý do vì sao thành tích này, dù đáng ghi nhận, vẫn cần được đặt trong bối cảnh trật tự châu lục đã định hình qua nhiều kỳ đại hội. Cũng cần nói rõ một điều về mặt số liệu. Nguồn tin không cung cấp bất kỳ dữ liệu kỹ thuật nào: không có số đòn trúng, không có số lần quật ngã thành công, không có tuổi, không có tiền sử chấn thương, không có khối lượng vận động. Điều đó có nghĩa là mọi nhận định về phong độ cá nhân, về sự tiến bộ hay về nguy cơ chấn thương đều chỉ mang tính định hướng. Tôi tin vào những con số được lưu trữ thầm lặng, hơn cả những lời hứa ồn ào. Ở đây, những con số ấy vẫn chưa xuất hiện. Có một điểm nữa thường bị bỏ qua: khoảng cách giữa huy chương của một cá nhân và sự phát triển của cả một hệ thống. Trong mô hình thể thao nhà nước, nguồn lực dành cho wushu thường gắn với thành tích huy chương. Điều đó tạo ra một vòng lặp: có huy chương thì có đầu tư, không có huy chương thì bị cắt. Với những võ sĩ không giành được huy chương ở kỳ đại hội này, rủi ro lớn nhất không nằm ở sức khỏe thể chất, mà ở sự bảo đảm sự nghiệp. Đó là loại rủi ro vô hình, không lên mặt báo, nhưng lại quyết định tương lai của nhiều người. Vì sao bức tường Trung Quốc vẫn đứng vững Cần nhấn mạnh rằng hai trận thua trước Trung Quốc ở bán kết không phải dấu hiệu của sự yếu kém, mà là dấu hiệu của một trật tự đã tồn tại từ lâu. Trung Quốc không chỉ có võ sĩ giỏi, họ có cả một hệ thống đào tạo, một nền tảng văn hóa và một chiều sâu khiến cho việc lọt vào bán kết thôi cũng đã là thành tựu với bất kỳ quốc gia nào khác. Khi một võ sĩ Việt Nam vào đến bán kết và gặp một võ sĩ Trung Quốc, kết quả thường được định đoạt trước cả khi trận đấu bắt đầu, không phải vì định mệnh, mà vì khoảng cách về nguồn lực và mật độ cạnh tranh nội bộ. Điều này cũng lý giải vì sao Iran là một thế lực đáng gờm ở tán thủ. Nền vật truyền thống của Iran cho họ lợi thế tự nhiên ở những hạng cân nơi đòn quật ngã có sức nặng lớn. Một võ sĩ Việt Nam muốn vượt qua Iran ở hạng 65kg không chỉ cần kỹ thuật, mà cần cả một quá trình chuẩn bị đối kháng chuyên biệt trước những đối thủ có nền tảng vật. Với Indonesia, trận thắng của Dinh Van Tam cho thấy Việt Nam vẫn đang ở vị thế dẫn đầu trong nhóm các quốc gia Đông Nam Á ở hạng 56kg. Đó là tín hiệu tích cực, nhưng cần được đọc đúng tầm: vượt qua khu vực là một chuyện, vượt qua châu lục là chuyện khác. Điều đáng theo dõi tiếp theo Trận chung kết ngày 24 tháng 9 của Dinh Van Tam là tâm điểm của toàn bộ câu chuyện này. Nếu anh giành Huy chương Vàng, đó sẽ là một cột mốc thật sự, bởi chiến thắng ở một trận chung kết đấu trường châu lục có giá trị hoàn toàn khác với một tấm Huy chương Đồng đến từ quy định bán kết. Nếu anh thua, câu chuyện cơn mưa huy chương nhiều khả năng sẽ được kể lại theo hướng Huy chương Bạc vượt kỳ vọng. Cách truyền thông điều chỉnh khung câu chuyện sau trận chung kết sẽ cho thấy rõ đâu là kỳ vọng thật, đâu là ngôn từ của thời điểm. Một tấm Huy chương Đồng ở bán kết đấu trường châu lục là thành tích đáng trân trọng của một võ sĩ, nhưng nó không nên bị biến thành thước đo sức mạnh của cả một nền wushu. Vết nứt trong dữ liệu không phải là một lỗi, mà là một cánh cửa. Và cánh cửa của wushu Việt Nam lúc này vẫn đang mở về phía bức tường Trung Quốc, nơi câu hỏi thật sự vẫn chưa có lời đáp: bao giờ một võ sĩ Việt Nam mới có thể vượt qua đối thủ Trung Quốc ở một trận chung kết châu lục?