Trương Tùng Khê: Võ sư Minh triều bị tiểu thuyết võ hiệp gán sai hai trăm năm

Năm ấy, trước khi bước vào cuộc đối đầu với bảy mươi nhà sư Thiếu Lâm, Trương Tùng Khê làm một việc mà giới võ lâm thời Gia Tĩnh ít khi nhắc tới: ông đề nghị những người có trách nhiệm trong vùng đứng ra chứng kiến một thỏa thuận. Nếu có người chết, không ai bị truy cứu. Đây là chi tiết tôi đọc đi đọc lại trong sách địa chí Ninh Ba, và mỗi lần đọc, tôi lại dừng ở đó lâu hơn ở đoạn ông thắng hay thua. Người ta nhớ cú sút, tôi nhớ cái cách khán đài thở. Với Trương Tùng Khê, thứ khiến tôi chú ý không phải huyền thoại ông đánh bại các nhà sư, mà là cách ông chuẩn bị cho khả năng mình sẽ giết người hoặc bị giết. Một người thợ may ở huyện Âm, tỉnh Chiết Giang, bước vào một cuộc tỷ thí không trọng tài, không luật lệ, không bác sĩ, và tự tay lo liệu phần pháp lý trước khi ra tay. Đó là điểm khởi đầu trung thực hơn mọi lời ca ngợi về "tuyệt kỹ". Trương Tùng Khê sống vào thời Gia Tĩnh nhà Minh, thế kỷ XVI. Năm sinh của ông không được ghi lại. Hậu thế biết đến ông qua một tấm bia mộ do học trò dựng, qua sách địa chí địa phương, và qua một thiên tiểu sử do Thẩm Nhất Quán viết nhiều thập kỷ sau khi ông qua đời. Ông hành nghề may. Ông không khoe võ. Những người tìm đến xem ông múa quyền thường bị từ chối lịch sự. Ở thế kỷ XX, Kim Dung đưa ông vào tiểu thuyết võ hiệp, biến ông thành một trong những "Võ Đang thất hiệp", học trò của Trương Tam Phong. Hàng triệu độc giả biết đến cái tên Trương Tùng Khê qua con đường đó. Vấn đề nằm ở chỗ: giữa nhân vật lịch sử và nhân vật tiểu thuyết có một khoảng cách khoảng hai trăm năm, và một khoảng cách khác nữa về môn phái. Không có văn bản nào nối Trương Tùng Khê với Võ Đang. Không có văn bản nào nối ông với Trương Tam Phong. Dòng dõi của ông, nếu có, chạy theo một đường khác hẳn: từ Tôn Thập Tam Lão đến ông, rồi tới Diệp Kế Mỹ, Đan Tư Nam, và cuối cùng là Vương Chính Nam. Đường dây này được ghi lại trong bài văn bia về Vương Chính Nam do học giả thời Thanh là Hoàng Tông Hy soạn. Đó là một chuỗi lịch sử độc lập với hệ thống môn phái hư cấu mà tiểu thuyết dựng nên. Tôi theo dõi các bài viết về di sản võ thuật Trung Quốc nhiều năm, và cái bẫy quen thuộc là lấy hào quang của tiểu thuyết để đo một con người thật. Kim Dung không có lỗi. Nhưng người đọc có trách nhiệm tách hai thứ ra. Trong trường hợp này, việc tách ra không làm nhân vật nhỏ đi. Nó làm nhân vật lộ ra một hình dáng khác, gần với một người lao động hơn là một vị thần núi. Cần nói rõ bối cảnh võ học. Trương Tùng Khê được giới nghiên cứu xếp vào dòng "nội gia". Đây không phải một môn phái có luật, có hạng cân, có trọng tài. Đây là một cách phân loại học thuật về hai khuynh hướng luyện tập: một bên thiên về nội lực, điềm tĩnh, lấy nhu thắng cương; một bên thiên về ngoại lực, cứng rắn, tốc độ. Cách phân loại này, như tôi sẽ nói ở phần sau, phần lớn được định hình muộn hơn nhiều so với thời ông sống. Hãy bắt đầu từ kỹ thuật. Điều đầu tiên cần nói rõ: đây không phải một môn thể thao đối kháng có luật. Không có KO, không có điểm, không có hạng cân. Không có bất kỳ bản ghi thành tích nào. Cuộc "đối đầu" duy nhất trong câu chuyện là cuộc gặp với các nhà sư Thiếu Lâm, và chính bài viết gốc cũng thừa nhận nó "chủ yếu mang tính truyền khẩu dân gian". Nói cách khác, chúng ta không thể dùng nó để xếp hạng võ công của ông so với bất kỳ chuẩn đo lường nào. Mọi bảng xếp hạng đều là bịa đặt thiện chí. Điều chúng ta có, và có thể phân tích, là triết lý kỹ thuật. Trương Tùng Khê dạy rằng động tác phải trực tiếp, và khi ra tay phải tập trung, dứt khoát. Ông nói tính toán quá nhiều sẽ làm tán loạn tâm trí. Một cú đâm thì chỉ là một cú đâm. Đây là ngôn ngữ của phái "nội gia" - một cách phân loại học thuật về dòng chảy võ học, không phải một bộ luật thi đấu. Sự đối lập mà câu chuyện dựng lên rất rõ: "an tĩnh, vô vi" của nội gia đối đầu với lối đánh cứng, mạnh của ngoại gia Thiếu Lâm. Nhưng cần cẩn thận. Đây là một đối lập triết học được kể lại, không phải một trận đấu có biên bản. Bản thân sự phân chia nội gia - ngoại gia cũng là một cách phân loại hồi cố, phần lớn được định hình bởi giới nghiên cứu võ thuật thế kỷ XX, chứ không phải một tự nhận của người thời Minh. Bài viết gốc quy cách phân loại này cho "giới võ thuật Trung Quốc" - một cơ thể hiện đại. Rồi đến câu chuyện bảy mươi nhà sư. Tôi muốn nói thẳng: đây là chất liệu truyền thuyết. Nó không phải dữ liệu kết quả. Nhưng nó chứa một chi tiết rất đáng giá, và chi tiết đó lại không nằm ở phần võ công. Đó là thỏa thuận miễn truy cứu trước trận. Chi tiết này cho thấy những cuộc tỷ thí kiểu này được hiểu là có thể chết người. Người ta tìm đến một thỏa thuận pháp lý vì người ta biết nguy hiểm là thật, không phải một màn biểu diễn được dàn dựng. Điều này đưa chúng ta tới một khoảng trống quản trị. Không có cơ quan nào đứng ra tổ chức, giám sát, hay chịu trách nhiệm cho những cuộc tỷ thí ấy. Không có luật, không có y tế, không có bảo hiểm. Chính vì vậy, kết quả trở thành vô định, và huyền thoại có đất để mọc. Một trận đấu có biên bản sẽ không sinh ra bảy mươi phiên bản kể khác nhau. Một trận đấu không biên bản thì có. Còn về tuổi tác và sự bền bỉ. Giai thoại nổi bật nhất là ở tuổi bảy mươi, ông có thể dùng lòng bàn tay đánh vỡ ba khối đá. Đây là một tuyên bố phi thường về sức mạnh được giữ lại rất sâu trong tuổi già. Nhưng như đã nói, nó thuộc cấp độ truyền thuyết, không thể coi là dữ liệu hiệu suất đã kiểm chứng. Lối sống được ghi lại - điềm tĩnh, ít nói, hiền hòa, không vợ, không con, hiếu thảo với mẹ - đọc lên giống như nguyên mẫu "bậc thầy khổ hạnh" quen thuộc. Trong truyền thống viết tiểu sử, bộ ba đức tính "không vợ, hiếu thảo, ẩn dật" thường được dùng để báo hiệu tu dưỡng tinh thần hơn là để đo sức bền thể chất. Nếu giai thoại tuổi bảy mươi có dù chỉ một phần cơ sở, nó sẽ gợi ý một truyền thống luyện tập nội gia ít va đập, khác hẳn sự nghiệp hao mòn của một võ sĩ thi đấu. Nhưng đó là suy luận, không phải bằng chứng. Tôi không muốn bán cho độc giả một sự chắc chắn mà tôi không có. Có một mắt nối quan trọng khác. Thích Kế Quang, danh tướng nhà Minh, từng mời ông dạy binh lính, và triết lý "an tĩnh, vô vi" của ông được cho là có ảnh hưởng lớn tới vị tướng này. Đây là một tuyên bố ý kiến, không phải một mối liên hệ nhân quả được ghi chép. Nhưng nó đặt Trương Tùng Khê vào hệ thống truyền dạy võ thuật quân sự nhà Minh - truyền thống của bộ binh thư nổi tiếng. Một người thợ may dạy tướng quân. Chi tiết đó, với tôi, nặng ký hơn cả cuộc tỷ thí với các nhà sư. Hãy nhìn vào chất lượng nguồn. Thiên tiểu sử quan trọng nhất do Thẩm Nhất Quán viết. Ông này viết sau khi Trương Tùng Khê qua đời nhiều thập kỷ, và thu thập tư liệu qua học trò. Điều đó không làm nó vô giá trị, nhưng nó có nghĩa là phần nhấn mạnh triết lý "trực tiếp" và "vô vi" có thể đã được lý tưởng hóa. Năm sinh "không rõ" nhưng được đặt "cách xa thời Chu Nguyên Chương" cho thấy bài viết gốc đang cẩn thận hạ thấp dòng thời gian hư cấu, chứ không phải đang khẳng định dữ liệu chính xác. Có một loại rủi ro khác, và nó tinh tế hơn: rủi ro nhận thức. Toàn bộ câu chuyện đứng trên truyền khẩu dân gian và các văn bản hồi cố. Năm sinh không rõ. Cuộc gặp quan trọng nhất là "truyền khẩu". Tiểu sử được viết muộn. Điều đó có nghĩa là bất kỳ khẳng định mạnh mẽ nào về ông đều mong manh. Tôi nói điều này không phải để hạ thấp ông, mà để đặt ông đúng chỗ: một nhân vật có thật, quan trọng, nhưng được bao quanh bởi một lớp sương mù tư liệu mà chúng ta không nên giả vờ xua tan hoàn toàn. Một quan sát về thị trường nội dung. Định dạng "nhân vật lịch sử có thật đằng sau nhân vật võ hiệp" là một thể loại đã được kiểm chứng ở truyền thông tiếng Trung. Nó lặp lại được, dễ sản xuất, và luôn có người đọc. Trương Tùng Khê phù hợp hoàn hảo với khuôn này: một con người thật, một huyền thoại tiểu thuyết, một khoảng cách hai trăm năm để khai thác. Giá trị thương mại nằm ở chính khoảng cách ấy, chứ không nằm ở võ công. Tài sản có thể khai thác không phải là võ sĩ, mà là mâu thuẫn giữa thật và hư. Bức tranh vì thế có ba lớp. Lớp thứ nhất là thực tế địa phương dân gian: một người thợ may ở Ninh Ba. Lớp thứ hai là ghi chép dòng dõi lịch sử, chạy từ Tôn Thập Tam Lão tới Vương Chính Nam. Lớp thứ ba là hệ thống môn phái hư cấu của tiểu thuyết, với Võ Đang, Trương Tam Phong, và "thất hiệp". Công việc của người phân tích là tách ba lớp này ra, và bài viết gốc làm điều đó khá tốt. Điều nó chưa làm, và điều tôi muốn bổ sung, là chỉ ra rằng lớp thứ nhất mới là lớp hấp dẫn nhất. Nhưng tôi có thể sai ở đâu? Ở chỗ tôi đang làm đúng cái việc mà tôi phê phán: áp một khung phân loại hiện đại lên một con người thế kỷ XVI. Khi tôi nói "không có bằng chứng nối ông với Võ Đang", tôi đang đòi hỏi một chuẩn văn bản mà thời Minh có thể không cần. Dòng dõi võ thuật thời ấy truyền bằng miệng, bằng bia, bằng thầy trò, không bằng hồ sơ môn phái. Sự im lặng của tài liệu không phải lúc nào cũng là bằng chứng của sự vắng mặt. Điểm thứ hai, và có lẽ quan trọng hơn: việc "gỡ hào quang" tiểu thuyết để trả ông về đúng thế kỷ của mình là một hành động có giá trị học thuật, nhưng nó cũng có thể vô tình hạ thấp chính con người thật. Trương Tùng Khê không cần được cứu khỏi Kim Dung. Ông cần được ghi chép chính xác. Và trong việc ghi chép chính xác ấy, thứ đáng chú ý nhất không phải là ông "không phải" một hiệp khách Võ Đang, mà là ông "là" một người thợ may thuộc tầng lớp lao động, người mà giới nghiên cứu phương Tây như Marnix Wells và Stanley Henning phải thừa nhận là một nhân vật quan trọng của nội gia. Một người lao động chân tay trở thành điểm neo của một dòng võ học. Đó là câu chuyện có sức nặng giai cấp, và nó hấp dẫn hơn nhiều so với vai diễn nhỏ trong một cuốn tiểu thuyết. Nếu tôi chỉ tập trung vào việc bác bỏ Võ Đang, tôi đã đánh mất chính điểm mạnh của nhân vật. Ở đây tôi cũng phải tự cảnh giác với một cám dỗ khác. Võ Đang, với tư cách một thương hiệu du lịch văn hóa, có lợi ích rõ ràng trong việc để công chúng liên tưởng Trương Tùng Khê với mình. Ninh Ba và huyện Âm cũng có lợi ích trong việc nhận ông là con của đất mình. Cả hai đều có động cơ làm mờ ranh giới giữa hư cấu và lịch sử. Người viết cần nhận ra những động cơ này mà không biến mình thành quan tòa. Và có một điểm cuối cùng mà tôi muốn thành thật. Berlin không dạy tôi bóng đá. Nó dạy tôi cách im lặng sau tiếng còi. Tôi là người Đức viết về võ thuật Trung Quốc. Tôi có ưu thế của người đứng ngoài, nhưng cũng có nguy cơ của người đứng ngoài: tôi có thể đang áp con mắt phê bình phương Tây lên một truyền thống không vận hành theo logic ấy. Người Trung Quốc có thể không cần tôi "giải mã" huyền thoại của họ. Có thể họ hiểu rõ đâu là tiểu thuyết, đâu là sử, và chỉ đơn giản là chọn giữ cả hai vì cả hai đều có ích. Đó là một khả năng tôi phải để mở. Cuộc nổi loạn lớn nhất không phải đốt cờ, mà là giữ nhịp đập của trái bóng giữa thời đại ồn ào. Với võ thuật, giữ được nhịp ấy nghĩa là đọc sách địa chí thay vì xem phim chuyển thể, và chấp nhận rằng một con người có thể vừa vĩ đại vừa không rõ năm sinh. Thời đại chạy theo lượt xem, nhưng tôi vẫn ngồi ghi chép bằng tay. Đó là cách tôi kháng cự. Câu hỏi tôi để lại không phải "Trương Tùng Khê có thuộc Võ Đang hay không". Câu hỏi là: nếu chúng ta chịu nhìn người thợ may ở Ninh Ba đúng như ông vốn là, liệu chúng ta có còn cần một ngọn núi nào đó để ông thuộc về?