Võ thuật Việt Nam giữa hai bảng điểm: bài toán phân loại trước khi bước ra sàn châu Á

Mỗi mùa giải đều bắt đầu từ một buổi sáng chưa ai thức giấc. Ở một nhà thi đấu tại Thâm Quyến, tôi đứng ngoài hành lang nhìn vào trong qua khe cửa. Đèn sân chưa bật hết. Một võ sĩ trẻ gốc Việt tên Nguyễn Đức Thắng ngồi một mình trên băng ghế, tự quấn băng cổ tay, động tác chậm và chính xác, không ai đứng cạnh nhắc. Trên bảng điện tử ngoài sảnh, ban tổ chức đã in xong danh sách trận đấu tối nay. Bên cạnh tên anh là một dòng chữ nhỏ: luật thi đấu, số hiệp, cách tính điểm, tiêu chí xử thắng. Dòng chữ ấy mới là thứ quyết định đêm nay anh có cơ hội hay không. Người ta nhớ kẻ thắng cuộc, còn tôi nhớ những bàn tay chuẩn bị. Nhiều năm đứng ở rìa sàn dạy tôi một điều tưởng như hiển nhiên: trước khi một võ sĩ có thể thắng, phải có ai đó định rõ anh ta thi đấu theo luật nào và thắng bằng cách nào. Ở Việt Nam, câu hỏi kỹ thuật ấy lại đang là câu hỏi lớn nhất. Chữ "võ" ở Việt Nam ôm trong nó ít nhất hai thế giới, và hai thế giới ấy tính điểm theo hai cách không thể trộn lẫn. Một bên là dòng biểu diễn — quyền, bài, thuật — nơi giám khảo chấm theo độ khó, độ chuẩn và độ đẹp của động tác. Một bên là dòng đối kháng — tán thủ, quyền Anh, Muay và cả MMA — nơi kết quả được xác định bằng thắng thua, bằng việc ai còn đứng vững khi tiếng chuông cuối cùng vang lên. Hai hệ giá trị, hai hệ huấn luyện, hai hệ tiêu chí. Điều đáng nói là phần lớn các võ đường Việt Nam vẫn dạy hai dòng ấy trong cùng một lớp, cùng một giáo án, cùng một tấm bằng. Một cậu bé mười hai tuổi có thể được khen vì bài quyền đẹp mắt, rồi ba năm sau bước vào một giải tán thủ và bỡ ngỡ khi trọng tài tính điểm theo số đòn trúng đích chứ không theo độ cân đối của thế đứng. Sự bỡ ngỡ đó không phải lỗi của cậu. Đó là lỗi của một hệ thống chưa bao giờ tách bạch hai bảng điểm. Tôi không ghi bàn, nhưng tôi nhớ từng nhịp thở của khán đài — và ở sàn võ, nhịp thở ấy cũng vậy. Khi khán giả reo lên vì một đòn đẹp, rất ít người trong số họ biết rằng đòn ấy có thể là điểm cộng ở luật này nhưng là lỗi ở luật khác. Võ thuật là môn thể thao hiếm hoi mà cùng một cú ra đòn mang hai ý nghĩa trái ngược, tùy vào cuốn luật đang được áp dụng. Vì thế, người viết về võ không được phép rời bảng thống kê, cũng không được phép rời khán đài. Trong nhiều năm, dòng chảy nhân lực của võ thuật Việt Nam đi theo một con đường khá rõ. Các lò võ địa phương nuôi võ sĩ trẻ, các giải trong nước sàng lọc, rồi những người giỏi nhất tìm đường ra khu vực. Ở đầu bên kia của con đường ấy là thị trường Trung Quốc — nơi có hệ thống giải chuyên nghiệp dày hơn, tiền thưởng lớn hơn, và quan trọng nhất, nơi luật thi đấu được viết rõ đến từng chi tiết nhỏ. Theo dữ liệu tổng hợp từ VangBong.vn Player Depth Index về mật độ võ sĩ theo hạng cân ở khu vực Đông Nam Á, Việt Nam có số lượng võ sĩ trẻ ở các hạng nhẹ tương đối dồi dào, nhưng tỷ lệ chuyển đổi từ võ sĩ phong trào sang võ sĩ thi đấu chuyên nghiệp lại thấp hơn mức trung bình khu vực. Nguồn cung không thiếu. Cái thiếu nằm ở khâu chuyển hóa. Để hiểu vì sao khâu chuyển hóa lại yếu, cần nhìn vào cấu trúc tổ chức của bộ môn. Ở tầng cao nhất là những giải quốc tế lớn, nơi hợp đồng độc quyền trói võ sĩ vào một thương hiệu trong nhiều năm. Ở tầng giữa là các giải khu vực, đặc biệt ở Trung Quốc, nơi có nhiều đai vô địch nhưng mỗi đai lại gắn với một hệ thống giải riêng. Ở tầng thấp nhất là các sự kiện địa phương, nơi võ sĩ đánh gần như miễn phí để có suất thi đấu. Sự phân tầng ấy tạo ra một nghịch lý. Một võ sĩ Việt Nam muốn tiến xa phải chọn: hoặc ký độc quyền với một giải lớn và mất quyền tự do thi đấu, hoặc ở lại các giải nhỏ và gần như không bao giờ được nhìn thấy. Các trận siêu kinh điển xuyên giải — thứ khán giả khao khát nhất — lại là thứ khó xảy ra nhất, vì mỗi bên có luật, có đai, có hợp đồng riêng. Về mặt kinh tế, cấu trúc doanh thu của một sự kiện võ thuật chuyên nghiệp thường đến từ bốn nguồn: bán vé trực tiếp, bản quyền truyền hình, tài trợ, và các gói xem theo lượt. Ở Việt Nam, tài trợ và bán vé chiếm phần lớn, trong khi bản quyền truyền hình và gói xem theo lượt còn mỏng. Cấu trúc ấy khiến thu nhập của võ sĩ phụ thuộc nhiều vào số lần được xếp đấu hơn là vào giá trị thương mại của chính họ. Một võ sĩ giỏi nhưng ít được xếp đấu sẽ kiếm ít hơn một võ sĩ tầm trung được xuất hiện thường xuyên, và chỉ có một hệ thống giải dày mới sửa được nghịch lý đó. Phía sau mỗi trận đấu là những rủi ro ít được nói tới. Cắt cân sai cách vẫn là nguyên nhân hàng đầu khiến võ sĩ trẻ xuống sức trước giờ thi đấu. Chấn thương đầu, nếu không được theo dõi nghiêm túc, sẽ để lại di chứng dài hạn mà không giải nào muốn nhắc tới vì sợ ảnh hưởng hình ảnh. Khi sự nghiệp kết thúc, rất ít võ sĩ có một kế hoạch chuyển nghề tử tế. Một nền võ thuật muốn bền vững phải đối diện với những con số này, chứ không chỉ đối diện với bảng thành tích. Đây là chỗ tôi muốn dừng lại một chút, vì nó thường bị hiểu sai. Nhìn từ bên ngoài, người ta hay đổ lỗi cho hai thứ: thiếu tài năng và thiếu tiền. Cách lý giải ấy nghe hợp lý nhưng bỏ qua điểm mấu chốt. Võ thuật Việt Nam không thiếu người giỏi đánh. Vấn đề là hệ thống chưa xác định rõ mình đang đào tạo võ sĩ cho bảng điểm nào. Một nền võ thuật đào tạo để giành huy chương biểu diễn sẽ sản sinh những người xuất sắc trong khuôn khổ chấm điểm của giám khảo. Một nền võ thuật đào tạo để thắng trên sàn đối kháng sẽ sản sinh những người biết cách chịu đòn, biết cách cắt góc, biết cách đọc trọng tài. Hai mục tiêu ấy cần hai chương trình khác nhau, hai cách tuyển chọn khác nhau, và hai cách trả lương khác nhau. Sự lẫn lộn còn thể hiện ở khâu trọng tài và luật. Trong MMA, bộ luật thống nhất cùng thang điểm mười điểm cho mỗi hiệp đã trở thành chuẩn mực quốc tế, giúp kết quả có thể so sánh giữa các giải. Ở tán thủ, cách tính điểm và tiêu chí xử thắng lại khác, đôi khi thay đổi theo từng ban tổ chức. Với các giải quyền và biểu diễn, tiêu chí càng mở hơn nữa, phụ thuộc nhiều vào cảm nhận của hội đồng giám khảo. Ba hệ tiêu chí ấy cùng tồn tại dưới một mái nhà mang tên "võ thuật", khiến cả võ sĩ, huấn luyện viên lẫn khán giả đều khó biết mình đang đứng ở đâu. Tán thủ, môn đối kháng gắn với võ thuật truyền thống, từng được kỳ vọng sẽ là cầu nối giữa hai dòng. Nó vừa giữ tinh thần võ học, vừa tính điểm theo thắng thua trên sàn. Nhưng chính vì đứng giữa, tán thủ ở Việt Nam đôi khi bị dòng biểu diễn coi là quá thô, lại bị dòng MMA coi là quá cũ. Đứng giữa hai bảng điểm, nó chịu thiệt từ cả hai phía. Tôi từng ngồi trong một phòng họp báo nhỏ ở Thâm Quyến, nghe một huấn luyện viên nói rằng học trò của ông thắng "theo kiểu của chúng tôi". Câu nói ấy khiến tôi nhớ mãi, vì nó cho thấy ngay cả những người trong nghề cũng cảm nhận được sự mơ hồ của chuẩn mực. Khi không có một bảng điểm chung, chiến thắng trở thành thứ có thể tranh cãi, và tranh cãi thì không bán được vé. Ở một góc nhìn khác, chính sự mơ hồ ấy lại đang được thị trường khai thác theo hướng có lợi cho túi tiền của một nhóm nhỏ. Khi kết quả khó kiểm chứng, dư luận dễ bị dẫn dắt, và nơi dư luận bị dẫn dắt, dòng tiền cá cược cũng chảy theo. Đó là mặt tối mà việc số hóa thể thao mang lại: dữ liệu phục vụ người hâm mộ hiểu trận đấu, nhưng cũng phục vụ những kẻ muốn trục lợi từ sự thiếu minh bạch. Về mặt truyền thông, câu chuyện về võ thuật Việt Nam thường được kể theo hai cực: hoặc là niềm tự hào dân tộc, hoặc là nỗi thất vọng sau mỗi thất bại. Cả hai cách kể đều dễ, và cả hai đều thiếu. Cách kể dựa trên dữ liệu — bao nhiêu võ sĩ, ở hạng nào, thắng thua ra sao, theo luật nào — khó hơn nhưng bền hơn, vì nó cho khán giả một cái neo để so sánh thay vì một cảm xúc để quên. Trên thực tế, một vài giải đấu trong nước đã bắt đầu thử nghiệm việc công bố luật và tiêu chí chấm điểm minh bạch hơn. Những thử nghiệm ấy nhỏ, nhưng chúng đi đúng hướng. Vấn đề là chúng chưa được nhân rộng thành một chuẩn chung, nên mỗi giải vẫn là một ốc đảo luật lệ riêng. Quay lại với Nguyễn Đức Thắng ở Thâm Quyến. Đêm đó anh thắng. Nhưng điều tôi nhớ không phải chiến thắng, mà là khoảnh khắc trước khi vào sàn, khi anh cúi xuống kiểm tra lại băng cổ tay — động tác của một người biết rằng mình không kiểm soát được luật chơi, chỉ kiểm soát được đôi tay mình. Phòng thay đồ không biết nói dối — nó chỉ biết thì thầm. Và trong những lần thì thầm ấy, tôi nghe thấy một điều lặp đi lặp lại: các võ sĩ trẻ không sợ thua, họ sợ không được biết mình thua vì lý do gì. Nếu nhìn vào con đường chuyển hóa nhân lực của bộ môn, sẽ thấy ba khâu cần được tách bạch. Thứ nhất là khâu tuyển chọn: xác định rõ từ đầu một võ sĩ được đào tạo cho bảng điểm biểu diễn hay bảng điểm đối kháng. Thứ hai là khâu thi đấu: mỗi sự kiện phải công bố luật, tiêu chí chấm điểm và cách xử thắng trước khi bán vé, chứ không phải sau khi có tranh cãi. Thứ ba là khâu ghi nhận: thành tích cần được lưu trữ theo một chuẩn chung để có thể so sánh giữa các giải, giữa các năm. Ba khâu này nghe có vẻ hành chính, nhưng chúng chính là hạ tầng của mọi môn thể thao chuyên nghiệp. Không có chúng, mọi nỗ lực quảng bá chỉ là xây nhà trên cát. Nhìn sang Trung Quốc, nơi tôi đang sống và làm việc, sự khác biệt nằm ở chỗ các giải ở đây chấp nhận trả giá cho sự rõ ràng. Họ viết luật dài, tổ chức họp báo công bố tiêu chí, và quan trọng hơn, họ chấp nhận rằng một võ sĩ có thể thua vì luật chứ không chỉ vì đối thủ. Chính sự rõ ràng ấy biến một trận đấu thành một sản phẩm có thể bán, có thể tranh luận lành mạnh, và có thể theo dõi qua nhiều mùa. Việt Nam có lợi thế mà không nhiều nền võ thuật trong khu vực có: một truyền thống võ học lâu đời, một lực lượng võ sĩ trẻ đông đảo, và một cộng đồng khán giả sẵn sàng thức khuya xem các trận đấu lớn. Điều còn thiếu là một bảng điểm chung, và một quyết tâm tách bạch hai dòng chảy trước khi trộn chúng lại. Ở Qatar, trái tim tôi đập theo hai nhịp — và cả hai đều cháy. Tôi nghĩ về cảm giác ấy mỗi khi chứng kiến một võ sĩ Việt Nam bước ra sàn đấu quốc tế. Có nhịp của người trong nước dõi theo, và có nhịp của người làm nghề hiểu rằng phía sau khoảnh khắc lên sàn là cả một hệ thống đang đứng sau lưng. Câu hỏi tôi để lại không phải là Việt Nam có đủ tài năng để sản sinh một nhà vô địch châu Á hay không. Câu hỏi là: khi nhà vô địch ấy xuất hiện, liệu chúng ta đã có một bảng điểm đủ rõ để cả thế giới hiểu vì sao anh ta thắng — và để anh ta hiểu vì sao mình thắng?