Bốn mươi bảy ô trống: giới hạn của kiểm chứng dữ liệu bóng đá Việt Nam

Hai giờ sáng ở Paris, tệp PDF mở giữa màn hình: mười bốn trang, chín phần, phần nào cũng có bảng. Tôi đọc từ trên xuống. Phần phân tích chiến thuật và kỹ thuật — bảng bốn dòng, cả bốn ghi N/A, không đủ thông tin. Phần tài chính câu lạc bộ và thị trường chuyển nhượng — bốn dòng, bốn chữ N/A. Phần kết quả thi đấu và chu kỳ dư luận — ba mục, ba chữ N/A. Phần tuân thủ quy chế — bảng kiểm bốn dòng, không dòng nào được đánh dấu. Phần ma trận rủi ro — sáu dòng, sáu chữ N/A. Phần truyền dẫn ngành — một sơ đồ không có mũi tên nào. Tôi đếm lại cho chắc: bốn mươi bảy ô, bốn mươi bảy lần ghi không đủ thông tin.

Hồ sơ ấy không đến từ một câu lạc bộ, cũng không từ một liên đoàn. Nó là bản phân tích mà tòa soạn giao cho tôi, dựng trên một bài viết nguồn không có tiêu đề, không có tác giả, không có một điểm dữ liệu nào. Yêu cầu đặt ra: bóc tách chiến thuật, tài chính, rủi ro, truyền dẫn ngành của bóng đá Việt Nam. Nguyên liệu được cấp: không có gì.

Có một cách xử lý nhanh và rất phổ biến. Mở lại vài trận V.League trong ký ức, gọi điện cho hai người quen, dựng một câu chuyện về áp lực của một huấn luyện viên nào đó, chèn vài dữ kiện nghe hợp lý, đóng bài. Bản thảo sẽ đọc trôi chảy. Nó cũng sẽ là một lời nói dối có cấu trúc, được trình bày bằng giọng của một người từng tuyên bố rằng ông ta không bao giờ viết khi chưa đủ ba lớp giấy tờ.

Trong gần ba mươi năm đọc báo cáo câu lạc bộ ở châu Âu, tôi quen với một thứ xa xỉ mà bóng đá Việt Nam chưa có: giấy tờ sẵn có để đối chiếu. Ở Pháp, DNCG — cơ quan kiểm soát tài chính của bóng đá chuyên nghiệp — rà soát và công bố tình hình tài chính của từng câu lạc bộ theo mùa. Ở Anh, báo cáo thường niên của các câu lạc bộ là công ty đại chúng nằm trong hồ sơ đăng ký doanh nghiệp, ai có vài bảng cũng tải được. Còn ở V.League 1, giải đấu do VPF tổ chức dưới sự quản lý của VFF, tôi luôn hỏi trước tiên: giấy tờ gốc nằm ở đâu, và ai có quyền đọc nó?

Phần lớn câu lạc bộ Việt Nam không phải công ty đại chúng. Họ là đơn vị trực thuộc một doanh nghiệp mẹ — thép, than, điện, xây dựng, ngân hàng — và bảng cân đối của đội bóng nằm lẫn trong báo cáo hợp nhất của tập đoàn, không tách dòng riêng. Học viện không công bố chi phí đào tạo trên đầu cầu thủ. Hợp đồng tài trợ áo đấu không có sổ đăng ký công khai để đối chiếu, nên một bản hợp đồng mười hai triệu euro và một bản hợp đồng năm nghìn euro trông giống hệt nhau nếu chỉ nhìn ảnh chụp lễ ký.

Quy chế cấp phép câu lạc bộ của AFC có yêu cầu nộp báo cáo tài chính. Nhưng nộp cho cơ quan cấp phép và công bố cho công chúng là hai việc khác nhau, và khoảng cách giữa chúng chính là nơi bốn mươi bảy ô trống sinh ra. Không ai giấu. Chỉ là không ai phải ký tên vào việc công bố.

Đọc kỹ bốn mươi bảy ô ấy, mỗi ô trống có một nguyên nhân riêng, và nguyên nhân nào cũng gọi được tên. Ô chiến thuật trống vì dữ liệu chưa từng được sản xuất: V.League chưa có nguồn dữ liệu chiến thuật mở nào công bố theo vòng đấu, không có xG, không có PPDA. Một đội tạo ra mười cơ hội rõ rệt và một đội tạo ra mười cú sút xa đều có thể kết thúc trận với hai bàn, và không có thước đo nào phân biệt được hai đường đi đó bằng giấy tờ.

Ô tài chính trống vì đơn vị kế toán không phải câu lạc bộ. Ô quản trị trống vì án lệ kỷ luật không được công bố: một câu lạc bộ bị phạt, bị trừ điểm hay bị từ chối cấp phép, biên bản nằm trong ngăn kéo, còn thông cáo chỉ nói kết quả. Ô dư luận trống vì tin đồn không có tầng nguồn để xếp hạng — không ai ghi lại ai là người đầu tiên nói, vào ngày nào, và người đó được lợi gì.

Ghép chín phần lại, bức tranh không phải là một hệ thống đang che giấu. Đó là một hệ thống chưa từng bị hỏi. Một ô trống không chứng minh sự vô tội; nó chứng minh rằng chưa ai từng bị buộc phải trả lời. Sự khác biệt giữa hai câu ấy là toàn bộ nghề của tôi.

Khi ô trống kéo dài, thị trường tự lấp nó bằng thứ rẻ nhất. Tin đồn chuyển nhượng, trang người hâm mộ, tài khoản ẩn danh đăng ảnh chụp hợp đồng nhòe. Những nguồn ấy không sai vì chúng ẩn danh; chúng vô dụng vì không có gì để đối chiếu. Số liệu không bao giờ nói dối, chỉ có người đọc số liệu mới tự lừa mình — và ở đây, đến dữ liệu để mà đọc cũng không có.

Trong bóng đá, thứ đắt nhất không phải cầu thủ, mà là sự im lặng của người làm chứng. Một huấn luyện viên từ chối trả lời phỏng vấn có giá trị bằng ba tháng lương của một cầu thủ trẻ, vì sự im lặng ấy buộc người viết phải đi tìm giấy tờ thay vì đi tìm lời kể.

Tôi không nghe lời xin lỗi. Tôi đọc sao kê ngân hàng. Nhưng khi không tồn tại sao kê nào để đọc, người viết chỉ còn một việc làm đúng: ghi lại chính xác rằng không có sao kê, ghi ngày, ghi người nhận hồ sơ, và để khoảng trống đứng yên như một nhân chứng.

Dòng tiền trong bóng đá Việt Nam đi qua đâu? Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu và các kỳ chuyển nhượng của tôi, nó hiếm khi đi thẳng từ nhà tài trợ đến tài khoản câu lạc bộ. Nó rẽ qua một doanh nghiệp trung gian, một quỹ đầu tư, một công ty truyền thông mới thành lập ba tháng trước. Dòng tiền cứu trợ không bao giờ đi thẳng; nó luôn rẽ qua một tài khoản im lặng. Việc của tôi là đọc được tên tài khoản ấy trên sổ đăng ký doanh nghiệp — và sổ đăng ký ấy, ở Việt Nam, là một trong số ít lớp dữ liệu thật sự công khai.

Trước khi khép lại, tôi buộc phải nêu giả thuyết ngược lại, vì đó là luật tôi tự đặt. Có thể lỗi không nằm ở bóng đá Việt Nam mà ở cái khuôn. Chín phần phân tích kia được thiết kế cho một giải đấu có báo cáo tài chính công khai, có nhà cung cấp dữ liệu chiến thuật trả phí, có án lệ kỷ luật được công bố. Áp nguyên cái khuôn ấy lên một nền bóng đá không có ba thứ đó, kết quả N/A là kết quả duy nhất có thể xảy ra — và nó không nói gì về bóng đá Việt Nam, chỉ nói về người dựng khuôn.

Giả thuyết còn lại cũng đáng cân nhắc: minh bạch toàn phần có thể trở thành một thứ vũ khí. Một câu lạc bộ nhỏ, ngân sách vài chục tỷ đồng, không đủ tiền thuê kiểm toán độc lập và không có bộ phận pháp chế. Buộc họ công bố theo chuẩn của một giải đấu châu Âu là buộc họ chết chậm, trong khi nhóm lợi ích mạnh nhất luôn là nhóm có sẵn luật sư.

Cả hai giả thuyết đều để lại cùng một khoảng trống: người mua vé không có cách nào kiểm tra thứ mình đang mua. Họ trả tiền để xem một sản phẩm, và sản phẩm ấy không kèm bất kỳ bản công bố nào về cách nó được tài trợ, được vận hành, được trả lương.

Trong mười bốn trang kia, dòng duy nhất có nội dung là dòng ghi chú phương pháp: mỗi kết luận phải neo vào một điểm thông tin. Không có điểm nào. Nên kết luận duy nhất tôi được phép viết là: chưa thể kết luận, và đó là một phát hiện, không phải một sự bế tắc.

Lần sau, khi một hồ sơ như thế đến tay, tôi sẽ thêm một cột vào bảng: ai là người điền ô này, và ai là người để trống. Một ô trống luôn có tác giả. Việc của người viết là tìm ra tên người đó, kể cả khi câu trả lời duy nhất là chính mình.

Bóng đá Việt Nam không thiếu câu chuyện. Nó thiếu người chịu trách nhiệm ghi lại câu chuyện bằng giấy tờ. Ngày mà ô đầu tiên trong bảng được điền bằng một dữ kiện có nguồn, ngày đó mới là ngày bài báo bắt đầu. Cho đến lúc ấy, bốn mươi bảy ô trống vẫn đứng đó, và chúng đang nói.