ASIAD 20 ngày 25/9: Hai trận tứ kết bóng đá trong một ngày và bài toán chuyển hoá huy chương của đoàn Việt Nam

Buổi sáng 25/9, bản tin trực tiếp của VTV.vn cập nhật lúc 06:00 mang theo một dòng khiến tôi dừng lại giữa lúc đang sắp bài cho số báo tối: đoàn thể thao Việt Nam đang có 1 huy chương vàng, 1 bạc và 15 đồng. Mười bảy tấm huy chương, và mười lăm trong số đó là đồng. Người ta có thể đọc dòng ấy theo hai cách. Cách thứ nhất là reo lên vì sự hiện diện rộng khắp của vận động viên ở nhiều bộ môn. Cách thứ hai, và là cách tôi chọn khi ngồi lại với cuốn sổ của mình, là tự hỏi điều gì đang xảy ra ở bước cuối cùng — bước mà một suất vào chung kết phải biến thành kim loại quý hơn.

Ở Paris lúc này là rạng sáng, nhưng tôi vẫn mở lại từng dòng cập nhật, từ mục bắn súng đến mục bơi, bởi thói quen nghề nghiệp nhiều năm nay là không đọc kết quả trước khi đọc thứ tự thời gian. Trình tự ấy được xếp rất lộ: buổi sáng là vòng loại và bán kết, buổi trưa là trận tứ kết bóng đá nữ gặp Trung Quốc lúc 13:00, buổi chiều tối là trận tứ kết bóng đá nam gặp U23 Hàn Quốc lúc 17:30.

Trước khi đi vào hai trận đấu, cần đặt chúng vào đúng khung của một ngày thi đấu đa môn. ASIAD 20 đang diễn ra với đặc điểm quen thuộc: một đoàn thể thao lớn góp mặt ở rất nhiều bộ môn, nhưng số bộ môn có khả năng giành vàng lại hẹp hơn nhiều. Buổi sáng ngày 25/9 chứng kiến hai suất vào chung kết được xác lập. Ở nội dung canoeing K2 500m nam, bộ đôi của Việt Nam về đích thứ ba ở bán kết với thành tích 1:38.449. Ở nội dung bơi 400m tự do nam, các thành tích 3:50.65 và 3:51.88 — lần lượt xếp thứ ba và thứ tư ở lượt bơi của mình — đủ để đưa vận động viên vào chung kết. Song song đó, nội dung súng ngắn hơi 10m đồng đội nam nữ khép lại với 578 điểm và vị trí thứ sáu, đồng nghĩa một kênh giành huy chương quen thuộc của Việt Nam tại các kỳ đại hội châu lục đóng lại ngay trong buổi sáng.

Nhìn vào cơ cấu huy chương, có thể thấy rõ một đặc điểm: phần lớn huy chương đến từ các nội dung mà Việt Nam thường xuyên vào đến bán kết — karate kata, wushu, bắn súng, rowing, điền kinh. Vàng duy nhất tính đến thời điểm đó đến từ nội dung kata đồng đội nữ. Bạc đến từ wushu hạng 56kg nam. Phần còn lại là đồng. Một bức tranh như vậy không nói lên sự yếu kém ở khâu chuẩn bị, nó nói lên điều gì đó cụ thể hơn về điểm rơi.

Điểm cốt lõi của ngày 25/9 không nằm ở việc đoàn Việt Nam có mặt ở bao nhiêu trận chung kết, mà nằm ở chỗ gần như toàn bộ số huy chương đều dừng ở màu đồng. Mười lăm trên mười bảy tấm huy chương tương đương khoảng 88%. Đây là dấu hiệu điển hình của một nền thể thao có chiều rộng nhưng thiếu chiều sâu ở khoảnh khắc quyết định: các vận động viên vào được đến cửa, nhưng bước qua cửa là câu chuyện khác. Nếu theo dõi nhiều kỳ đại hội, người ta sẽ thấy kiểu phân bố này lặp lại khá đều ở các bộ môn đối kháng và bắn súng, nơi một loạt trận thắng vòng ngoài dồn về cùng một điểm nghẽn.

Bắn súng là ví dụ rõ nhất. Trịnh Thu Vinh đã có huy chương đồng ở nội dung súng ngắn đồng đội nữ, nhưng không vượt qua vòng loại nội dung đồng đội nam nữ cùng ngày với 578 điểm và vị trí thứ sáu. Cùng một vận động viên, cùng một ngày, đạt gần ngưỡng của mình ở một thể thức và trượt ở thể thức khác — điều này thường không phải dấu hiệu sụp phong độ, mà là vấn đề đồng bộ giữa hai người trong một nội dung đòi hỏi nhịp ăn khớp. Đây là kiểu chi tiết mà nếu chỉ nhìn bảng huy chương, người ta sẽ không bao giờ thấy. Tôi vẫn giữ thói quen tách riêng đánh giá nội dung đồng đội và nội dung cá nhân, vì gộp chúng lại là cách nhanh nhất để hiểu sai một vận động viên.

Ở môn bơi, việc vào chung kết 400m tự do nam là một bước tiến về mặt hiện diện. Thành tích 3:50.65 và 3:51.88 xếp thứ ba và thứ tư lượt bơi, đủ đi tiếp, nhưng cần tách bạch hai khái niệm: vào chung kết khác với tranh huy chương. Chuẩn huy chương ở nội dung này tại các kỳ đại hội châu lục thường nhanh hơn đáng kể, và đó là thông tin cần xác minh thêm trước khi đặt kỳ vọng. Cách đọc đúng là ghi nhận một suất vào chung kết như thành tựu về hiện diện, đồng thời không gán cho nó ý nghĩa tranh chấp huy chương.

Với canoeing K2 500m nam, thành tích 1:38.449 ở bán kết là một suất vào chung kết, còn khả năng tranh huy chương phụ thuộc vào diễn biến chung kết và kết quả bốc thăm làn bơi. Chưa đủ dữ kiện để kết luận. Nếu bộ đôi này giữ được nhịp xuất phát và không bị cuốn vào nhóm dẫn đầu quá sớm, cửa huy chương vẫn mở; nếu bị tách nhóm ở 250m đầu, mọi thứ sẽ khép lại rất nhanh.

Nhưng phần đáng nói nhất, và cũng là phần tôi theo dõi lâu nhất trong ngày, lại là bóng đá. Lúc 13:00, tuyển nữ Việt Nam gặp tuyển nữ Trung Quốc. Lúc 17:30, U23 Việt Nam gặp U23 Hàn Quốc. Hai trận tứ kết trong cùng một ngày, cách nhau bốn tiếng rưỡi. Đây là điều hiếm khi xảy ra và nó đặt ra một vấn đề về cách phân bổ sự chú ý, cũng như về cách phân bổ nguồn lực bình luận.

Về mặt cấu trúc giải đấu, bóng đá nam tại đại hội châu lục vận hành theo thể thức U23 cộng thêm một số hạn chế cầu thủ quá tuổi. Điều này có nghĩa biến số quyết định không nằm ở chiến thuật trong trận, mà nằm ở cách xây dựng đội hình và việc các câu lạc bộ có nhả người hay không. Đây là điểm mà bản tin trực tiếp không thể cho biết, và cũng là điểm mà tôi cho là quan trọng hơn bất kỳ phân tích chiến thuật nào rút ra từ một bản tin lịch thi đấu. Khi một giải đấu không nằm trong lịch thi đấu quốc tế bắt buộc, việc nhả cầu thủ trở thành một khoản chi phí mà câu lạc bộ chủ quản gánh chịu giữa mùa giải trong nước.

Tôi từng dành sáu tháng theo chân một đội bóng lớn ở Paris để đếm số lần một ngôi sao lặp lại bài khởi động riêng trước mỗi buổi tập, và ghi lại tốc độ thực hiện của anh ấy qua từng tuần. Thói quen đó dạy tôi rằng những gì không xuất hiện trên bảng tỉ số thường nằm ở nơi quyết định nhất. Trong trường hợp này, điều không xuất hiện là danh sách đội hình, là thông tin về cầu thủ quá tuổi, là việc nhả người của các câu lạc bộ. Một bản tin sắp lịch không thể trả lời những câu hỏi ấy, và tôi sẽ không giả vờ rằng nó có thể.

Có một cách hiểu sai khá phổ biến về những ngày thi đấu dày đặc như thế này. Người ta thường đọc số lượng trận chung kết và bán kết như một chỉ báo về sức mạnh, trong khi thực tế nó chỉ là chỉ báo về độ phủ. Một đoàn thể thao vào được nhiều trận cuối cùng nhưng ít giành vàng không hẳn là đoàn yếu. Đó có thể là đoàn có hệ thống đào tạo sản sinh ra nhiều vận động viên đủ trình độ vào sâu, nhưng chưa có cá nhân nào ở đẳng cấp vượt trội để chuyển hoá. Đọc theo hướng này sẽ thấy bức tranh bớt bi quan hơn, đồng thời cũng bớt lạc quan hơn so với cách đọc thông thường.

Ở chiều ngược lại, hai trận tứ kết bóng đá trong cùng một ngày dễ bị đọc như một ngày hội của bóng đá Việt Nam. Tôi không nghĩ vậy. Đối thủ ở cả hai trận đều thuộc nhóm có nền tảng kỹ thuật và thể chất cao hơn. Cách trình bày của truyền thông, với ngôn ngữ kỳ vọng, đang ấm hơn so với những gì lá thăm thực sự mang lại. Với U23 Hàn Quốc, còn có một yếu tố bên ngoài đáng lưu ý: các kỳ đại hội châu lục gắn với chính sách miễn nghĩa vụ quân sự cho người giành vàng, điều này khiến các đội bóng xứ Kim chi thường mang đến lực lượng gần như mạnh nhất. Đây là chi tiết cần kiểm chứng với danh sách đội hình năm nay, nhưng nếu đúng, nó nâng độ khó của trận đấu lên một mức khác.

Một điểm nữa mà bản tin trực tiếp để lộ ra: có sự không khớp trong thông tin. Bộ đôi K2 500m nam được gọi bằng một cái tên ở mục cập nhật đầu ngày và một cái tên khác ở mục kết quả. Danh sách huy chương đồng liệt kê mười ba nội dung trong khi phần tổng hợp ghi mười lăm. Đây là kiểu sai sót điển hình của thể loại bài trực tiếp, và là lý do tôi luôn đối chiếu chéo trước khi dùng một nguồn duy nhất. Với người làm nghề đọc bảng số, một sai lệch nhỏ ở mục huy chương cũng đủ để phải kiểm lại toàn bộ phần còn lại.

Cũng nên nói thêm một điều ít được chú ý. Trong danh sách huy chương của đoàn, có những nội dung mới như teqball và esports. Sự xuất hiện của chúng cho thấy cơ sở huy chương của đoàn đang mở rộng theo hướng khác với các môn truyền thống. Với một nền thể thao đang tìm cách tăng số lượng huy chương vàng, đây có thể là hướng đáng theo dõi trong vài kỳ đại hội tới, dù nó nằm ngoài phạm vi bóng đá mà tôi trực tiếp bám.

Điều tôi sẽ theo dõi khi ngày 25/9 khép lại không phải là số huy chương cộng thêm, mà là tỉ lệ chuyển hoá: bao nhiêu suất vào chung kết biến thành vàng. Với bóng đá, câu hỏi không phải là thắng hay thua, mà là nếu U23 Việt Nam có mặt trên sân với lực lượng mạnh nhất, điều gì đã được nhả và điều gì đã bị giữ lại. Khoảng cách giữa có mặt và chuyển hoá sẽ là thước đo thật của kỳ đại hội này — và nó không nằm trên bảng huy chương.