Chín chiều phân tích và tầng dữ liệu còn thiếu của bóng đá Việt Nam

Đêm ở một sân vận động V.League, sau tiếng còi mãn cuộc, phòng họp báo chỉ còn tiếng quạt trần và mùi cà phê nguội. Một đồng nghiệp trẻ giơ tay hỏi vị huấn luyện viên về số bàn thắng kỳ vọng mà đội nhà tạo ra trong hiệp hai. Ông cười, nhún vai, rồi kể về tinh thần và khát vọng. Không ai trong phòng phản đối, vì chẳng ai có con số nào để đối chiếu. Tôi ngồi đó, ở tuổi 69, ghi câu trả lời ấy vào sổ tay. Không phải vì nó hay, mà vì nó quen. Năm thập kỷ cầm bút, tôi đã nghe hàng nghìn câu trả lời như thế, và lần nào cũng có một khoảng trống hiện ra sau lưng người nói.

Khoảng trống ấy mới là nhân vật chính của câu chuyện này.

Bóng đá Việt Nam vận hành trong một hệ sinh thái khá rõ ràng về cấu trúc. V.League 1 là giải chuyên nghiệp cao nhất, đặt dưới sự quản lý của Liên đoàn Bóng đá Việt Nam (VFF) cùng bộ máy tổ chức giải. Phía trên là tầng quản trị châu lục: Liên đoàn Bóng đá châu Á (AFC) với khung Cấp phép CLB, quy định rằng một câu lạc bộ muốn dự AFC Champions League Elite hoặc AFC Champions League Two phải đáp ứng các tiêu chí về tài chính, hạ tầng và hành chính. Phía dưới là một nền kinh tế bóng đá mà nguồn thu chủ yếu đến từ chủ sở hữu và nhà tài trợ, chứ không đến từ tiền bản quyền truyền hình được chia đều. Phía quanh là dòng chảy cầu thủ: những gương mặt trẻ Việt Nam nằm trong tầm ngắm của các câu lạc bộ J.League, K League và Thai League, trong khi các đội trong nước vẫn phụ thuộc đáng kể vào tiền đạo ngoại trong những pha chuyển đổi trạng thái.

Có một chi tiết nữa về bối cảnh truyền thông. Thông tin về bóng đá Việt Nam chảy qua hai nguồn rất khác nhau: kênh chính thức của câu lạc bộ và liên đoàn, cùng các tài khoản tổng hợp trên mạng xã hội. Khoảng cách về độ tin cậy giữa hai nguồn ấy rộng đến mức, khi không có tài liệu gốc, người đọc khó phân biệt một bản tin có kiểm chứng với một tin đồn được kể lại.

Đó là phần khung xương. Còn phần thịt — thứ dữ liệu để phân tích một trận đấu, một mùa giải, một thương vụ — thì gần như trống rỗng.

Một khung phân tích chuyên nghiệp cho bóng đá có chín chiều: chiến thuật và kỹ thuật; tài chính câu lạc bộ và thị trường chuyển nhượng; kết quả thi đấu và chu kỳ dư luận; bối cảnh giải đấu và định vị đội bóng; luật lệ và tuân thủ; quản lý và phòng thay đồ; hồ sơ rủi ro; truyền thông và kỳ vọng; cuối cùng là sự lan truyền trong ngành. Mỗi chiều cần một loại bằng chứng riêng. Ở Việt Nam, cả chín chiều đều đâm vào cùng một bức tường.

Chiều chiến thuật cần đội hình, sơ đồ, cách pressing, chỉ số bàn thắng kỳ vọng, số đường chuyền cho phép trên mỗi hành động phòng ngự. Không có. Chiều tài chính cần doanh thu, quỹ lương, nợ ròng, cơ cấu hợp đồng, phí chuyển nhượng. Không có. Chiều kết quả cần bảng xếp hạng, chuỗi phong độ và một mẫu đủ lớn để tách quy trình khỏi kết quả; chu kỳ dư luận cần một tuyên bố cụ thể để kiểm chứng. Cả hai đều trống. Chiều định vị cần giá trị đội hình, sức mạnh tài chính, sản lượng học viện để so sánh với đối thủ trực tiếp. Trống. Chiều tuân thủ cần trạng thái đáp ứng các tiêu chí cấp phép. Trống. Chiều quản lý cần tên chủ sở hữu, giám đốc thể thao, huấn luyện viên, và tình trạng hợp đồng của từng người. Trống. Chiều rủi ro cần một ma trận có thể định lượng. Trống. Chiều truyền thông cần nguồn tin, thời điểm công bố và một khẳng định cụ thể để đối chiếu. Trống. Chiều lan truyền trong ngành cần một sự kiện kích hoạt — một thương vụ, một thay đổi luật, một cải cách giải đấu. Trống.

Hai thuật ngữ xuất hiện nhiều nhất trong các cuộc tranh luận hiện đại — bàn thắng kỳ vọng và số đường chuyền cho phép trên mỗi hành động phòng ngự — đều là những thước đo cần dữ liệu thô mới tính được. Bàn thắng kỳ vọng ước lượng xác suất một cú sút thành bàn, tức chất lượng cơ hội. Số đường chuyền cho phép trên mỗi hành động phòng ngự đo cường độ pressing, với giá trị càng thấp nghĩa là pressing càng quyết liệt. Thiếu dữ liệu thô, cả hai trở thành những từ để khoe hiểu biết, không phải công cụ để hiểu trận đấu.

Vấn đề lớn nhất của bóng đá Việt Nam không nằm ở thiếu tài năng hay thiếu chiến thuật. Nó nằm ở việc thiếu một tầng dữ liệu có thể kiểm chứng, khiến mọi cuộc tranh luận về bóng đá nước nhà tự động biến thành một cuộc thi ký ức.

Khi không có con số, người thắng cuộc tranh luận là người nhớ nhiều hơn, nổi tiếng hơn, hoặc nói to hơn. Cảm xúc lấp vào chỗ trống ấy rất nhanh, và lấp rất khéo. Tôi đã thấy những bản đồ nhiệt được trình chiếu trong các buổi phân tích như thể chúng là lời phán cuối cùng, trong khi thứ chúng thực sự làm là che đi vai trò thật của một cầu thủ trong hệ thống. Tôi đã thấy những cuộc tranh cãi về một thất bại kéo dài ba ngày, và kết thúc bằng việc đổ lỗi cho thủ môn, bởi đó là kết luận rẻ nhất mà không cần dữ liệu.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi qua nhiều mùa giải, tôi nhận ra một quy luật: ở đâu dữ liệu thưa, ở đó ký ức làm vua. Và ký ức thì không có nghĩa vụ phải trung thực.

Điều đáng nói là tầng dữ liệu ấy không hề xa vời về mặt kỹ thuật. Một trận đấu V.League tạo ra hàng nghìn điểm dữ liệu mỗi vòng, từ số lần chạm bóng đến quãng đường di chuyển. Vấn đề nằm ở chỗ không ai có động cơ thu thập, chuẩn hóa và công bố chúng. Và động cơ ấy lại được quyết định bởi cấu trúc kinh tế của giải.

Đây là chỗ tôi muốn đi ngược lại phản xạ thông thường.

Cách giải thích dễ nhất — và tôi cho là sai nhất — là đổ lỗi cho sự lười biếng của các câu lạc bộ, cho ngân sách eo hẹp, cho thói quen cũ. Nếu chỉ có thế, tiền và công nghệ sẽ giải quyết xong trong vài mùa. Nhưng vấn đề sâu hơn: một giải đấu mà sự sống còn của huấn luyện viên được đo bằng kết quả của ba vòng đấu, và nơi người trả tiền là chủ sở hữu chứ không phải khán giả trả vé, thì không có chỗ cho sự thật chậm. Một huấn luyện viên thắng bằng cảm xúc sẽ được gia hạn hợp đồng. Một nhà phân tích đúng về quy trình nhưng sai về kết quả sẽ bị sa thải trước. Thị trường đang chọn kể chuyện thay vì đo lường, và nó chọn như thế một cách hợp lý.

Tôi từng ngồi đủ lâu trong các phòng họp báo để thấy chu kỳ ấy lặp lại: một huấn luyện viên ngoại đến với bản lý lịch dày, thua ba trận, và ra đi trước khi kịp để lại dấu vết chiến thuật nào có thể đo đếm. Hiệu ứng đổi tướng — cú nhảy kết quả ngắn hạn sau khi thay huấn luyện viên — trở thành một nghi thức của giải, và không ai ghi lại nó đủ lâu để biết nó thật sự hiệu quả đến đâu.

Hệ quả rõ nhất nằm ở dòng chảy cầu thủ trẻ. Khi không có tầng định giá, một câu lạc bộ Việt Nam bán một cầu thủ 19 tuổi cho một đội bóng nước ngoài mà không biết mình vừa bán đi bao nhiêu giá trị. Bóng đá Việt Nam xuất khẩu tài sản tốt nhất của mình bằng một tấm vé không ghi giá. Tôi không cần một con số cụ thể để thấy điều đó; tôi cần thấy rằng không có con số nào tồn tại để bắt đầu cuộc thương lượng.

Hệ quả lan sang cả đội tuyển quốc gia. Khi chu kỳ giải đấu lớn đến, cả nền bóng đá dồn cảm xúc vào một vài tuần, rồi để lại phía sau một giải quốc nội không có dữ liệu để so sánh giữa các mùa. Mỗi thế hệ cầu thủ đi qua, và mỗi lần, ký ức lại làm lại từ đầu.

Nỗi nhớ cũng có mặt trong câu chuyện này, và nó không vô nghĩa. Những chiếc ghế trống vẫn vang tiếng hát, bởi nỗi nhớ cũng là một dạng cổ động viên. Nhưng nỗi nhớ không thể thay cho bảng số liệu. Sân cỏ không bao giờ phản bội ai, chỉ là người ta thường quên rằng nó cũng biết ôm — nó ôm cả những sai lầm mà không ai ghi lại.

Ở tuổi 69, tôi học được rằng thế giới vẫn chạy nhanh hơn mình, nhưng nỗi nhớ thì luôn đứng yên. Điều đó đúng với tôi. Và nó cũng đang đúng với một nền bóng đá chưa chịu ghi chép lại chính mình.

Tôi viết chậm, vì bóng đá không vội — nó chỉ đợi người đủ kiên nhẫn để hiểu. Vậy nếu mùa tới, một câu lạc bộ V.League công bố toàn bộ dữ liệu trận đấu của mình, từ chỉ số bàn thắng kỳ vọng đến quỹ lương, thì khán đài sẽ quay lưng, hay sẽ học cách đọc trận đấu bằng một con mắt khác? Câu trả lời không nằm trong bài viết này. Nó nằm trong tay người trẻ nhất trong phòng họp báo đêm ấy — người đã đặt câu hỏi mà không ai trả lời được.