World Athletics giữ lệnh cấm Nga, Coe để ngỏ một lối vào: cuộc chia đôi ở tầng quản trị

Trong ngày thi đấu cuối cùng của Ultimate Championship đầu tiên tại Budapest, Sebastian Coe ngồi xuống trước hàng micro. Không một phóng viên nào hỏi ông về kỷ lục đường chạy. Câu hỏi dành cho chủ tịch World Athletics là về một quốc gia không có mặt ở giải: Nga. Coe trả lời ngắn gọn rằng lập trường của liên đoàn sẽ không thay đổi.

Nhưng chỉ vài giây sau, ông nói thêm rằng mục tiêu tổng thể vẫn là một đội hình đầy đủ tranh tài. Hai câu đặt cạnh nhau, và người nghe buộc phải tự chọn tin câu nào. Với một người viết tiểu sử vận động viên nữ như tôi, đây chưa bao giờ là câu chuyện của những con số. Đó là câu chuyện về những vận động viên đang bị treo giữa hai dòng chữ. Thể thao nữ không cần được cứu, cần được nhìn nhận — vậy mà trong cuộc tranh luận mang tên họ, chính họ lại là những người ít được nhắc đến nhất.

World Athletics đã loại vận động viên Nga và Belarus khỏi hệ thống thi đấu từ năm 2026. Đến nay, đây vẫn là một trong những lập trường cứng rắn nhất trong làng liên đoàn quốc tế. Nhưng điều đáng chú ý không nằm ở chính lệnh cấm, mà ở vùng áp lực đang siết quanh nó.

Một hồ sơ đã được đệ trình lên Tòa Trọng tài Thể thao (CAS) tại Lausanne hồi tháng Bảy. Một kháng nghị mới được nộp vào khoảng tháng Tám. Và theo chính Coe, phiên điều trần được cho là sẽ diễn ra trong vài tháng tới. Ông cũng thừa nhận rằng các luật sư của liên đoàn sẽ không vui nếu ông tiết lộ chiến lược pháp lý. Đó là dấu hiệu cho thấy đây không còn là một tuyên bố chính trị, mà là một vụ kiện đang chạy.

Bối cảnh quan trọng hơn cả: các liên đoàn khác đang đi theo hướng ngược lại. Liên đoàn Trượt băng Quốc tế (ISU) từng mở một lối vào cho các vận động viên trung lập, rồi thu hồi tư cách đó theo từng trường hợp cụ thể. Ở môn trượt băng nghệ thuật, tư cách trung lập của Kamila Valieva đã bị rút lại. World Athletics thì chưa từng dựng nên cơ chế trung lập nào cho điền kinh Nga.

Đây là sự phân kỳ cấu trúc quan trọng nhất mà bất kỳ ai theo dõi con đường trở lại của Nga cần nắm: một bên là cấm toàn diện, một bên là mở có điều kiện. Và ánh sáng của hai lựa chọn này sẽ chiếu vào nhau trong nhiều năm tới.

Trong buổi họp báo, Coe đặt vấn đề rất rõ: chuyện này không phải về chính trị hay hộ chiếu, mà về sự chính trực của thi đấu. Ông còn nhắc đến tuổi mười tám, khi ông bắt đầu tin rằng mọi vị trí mình nắm giữ đều phải gắn với sự chính trực. Đây là một nước đi uy tín được tính toán kỹ: biến một lệnh loại trừ địa chính trị thành một biện pháp bảo vệ tính toàn vẹn của môn thể thao. Trong bối cảnh tranh chấp pháp lý, đó là vùng phòng thủ vững nhất mà liên đoàn có thể đứng.

Nhưng tôi muốn nhìn vào chỗ mà ánh đèn ít chiếu tới. Phía Nga phàn nàn rằng họ bị gạt khỏi chính các tiến trình ra quyết định của World Athletics. Đây không chỉ là chuyện vận động viên có được thi đấu hay không. Đây là chuyện một liên đoàn thành viên có được ngồi vào bàn hay không — một chiều kích quản trị thường bị bỏ qua khi người ta chỉ đếm số suất dự giải.

Và khi cả hai bên đều nói về quyền của vận động viên, tôi không khỏi nghĩ đến những nữ vận động viên điền kinh Nga. Cô ấy không cần tấm huy chương để chứng minh mình đã thắng — nhưng cô ấy cũng không thể chạy nếu không có tên trên danh sách xuất phát. Một cuộc tranh luận về hộ chiếu và cơ chế đang được tiến hành trên đầu họ, bằng ngôn ngữ của luật sư, không phải bằng ngôn ngữ của đường chạy.

Điều đáng lưu ý là lập trường cứng rắn của World Athletics có thể đến từ hai nguồn. Thứ nhất là lệnh cấm năm 2026 gắn với cuộc chiến. Thứ hai là lịch sử doping quốc gia của Nga, vốn đã khiến liên đoàn điền kinh Nga bị đình chỉ từ năm 2026. Khi Coe nói chính trực, ông có thể đang xếp lớp lệnh cấm địa chính trị lên trên một án kỷ luật đã tồn tại gần một thập kỷ. Hai lý do cộng lại tạo nên một vị thế pháp lý mạnh hơn nhiều so với chỉ một.

Đây là lúc tôi thấy căng. Vì nếu chính trực là một cái cớ để che một biện pháp địa chính trị, thì liên đoàn đã vượt quá thẩm quyền chống doping của mình. Còn nếu nó là thật, thì câu hỏi là: vì sao các liên đoàn khác — những nơi cũng đối mặt cùng một quốc gia — lại chọn con đường khác? Sự khác biệt giữa các liên đoàn không phải chuyện nhỏ. Nó là bằng chứng cho thấy không có một chuẩn mực duy nhất nào cho sự chính trực.

Câu chuyện của Valieva là mảnh ghép phức tạp nhất. Việc tư cách trung lập của cô bị thu hồi là một lập luận cho phe giữ lệnh cấm: nó cho thấy tư cách trung lập không phải một lá chắn vĩnh viễn. Nhưng cùng dữ kiện đó cũng là lập luận cho phe mở cửa: nếu cơ chế trung lập có thể bị kiểm soát và thu hồi, thì nó là một công cụ khả thi, không phải một lỗ hổng. Cùng một sự thật, hai phe, hai cách đọc.

Tôi đã theo dõi quỹ đạo của các vụ việc thể thao bị chính trị hóa trong nhiều năm. Kinh nghiệm của tôi cho thấy một điều: các liên đoàn thường dựng lệnh trừng phạt khi sự kiện còn nóng, rồi phải thiết kế cơ chế để thoát ra khi sự kiện nguội đi. Vấn đề chỉ là ai ra tay trước — tòa án, hay ban lãnh đạo. Ở đây, cả hai đang chạy đua.

Có một lời hứa về thời gian: vài tháng tới. Nhưng tiến trình kiện tụng hiếm khi đi nhanh. Hồ sơ ban đầu tháng Bảy, kháng nghị mới tháng Tám, phiên điều trần chưa có ngày. Nếu lịch pháp lý không khớp với lịch thi đấu, các vận động viên nằm sát ngưỡng vòng loại sẽ phải sống chung với sự mơ hồ — không biết mình có thể ghi danh hay không cho đến khi có phán quyết.

Nếu CAS phán bất lợi, World Athletics có thể bị buộc phải dựng nên một cơ chế trung lập cho điền kinh, tương tự con đường mà ISU từng mở. Nếu CAS giữ nguyên lệnh cấm nhưng áp một yêu cầu thủ tục — một tiến trình xem xét, một mốc thời gian — thì phần thực chất vẫn nguyên vẹn. Còn nếu CAS bác đơn kháng nghị, lập trường cứng rắn của liên đoàn sẽ được hợp thức hóa.

Trong ba kịch bản, kịch bản nào cũng nói lên cùng một điều: đây không còn là chuyện của một quốc gia. Đây là chuyện phán lệ này sẽ lan sang các môn khác như thế nào.

Và còn một lớp dưới cùng mà ít người để ý. World Athletics đang mở rộng sản phẩm thi đấu của mình — như chính giải Ultimate Championship đầu tiên vừa được tổ chức. Giới hạn đội hình toàn cầu trong khi đồng thời rao bán một sản phẩm mang tính toàn cầu là một căng thẳng dài hạn. Nó giống như việc cố mở một cánh cửa lớn hơn, trong khi vẫn giữ một bản lề bị khóa. Trái bóng lăn qua định mệnh, và tôi đã chọn đứng lại để nhìn nó.

Vậy điều gì đang thật sự thay đổi? Không phải lệnh cấm, ít nhất là chưa. Điều đang thay đổi là vùng đệm quanh nó. Các liên đoàn đang tách ra khỏi nhau, không phải xích lại gần. Cơ chế trung lập đang chứng minh rằng nó có thể bị kiểm soát, không phải bất khả xâm phạm. Và một chủ tịch vừa giữ đường biên, vừa để ngỏ một lối vào, đang chuẩn bị cho cả hai khả năng.

Với tôi, người đã dành nhiều năm viết về những nữ vận động viên không bao giờ có tên trên tiêu đề, đây không phải một trận đấu mà tôi muốn chọn phe. Đó là một hành lang dài, nơi những cô gái trẻ ở Kazan hay Chelyabinsk vẫn tập luyện mỗi sáng, chờ một dòng chữ có thể cho họ chạy, có thể không. Khi hợp đồng sụp đổ, giấc mơ không sụp theo — nó chỉ đổi đường đi. Tôi chỉ hy vọng con đường mới của họ không bị vẽ bằng bút của người khác.