Pakistan rót 40 tỷ USD vào hạ tầng: Thể thao vắng mặt trong danh mục ưu tiên

Trong danh mục đầu tư trị giá 40 tỷ USD mà Hội đồng Xúc tiến Đầu tư Đặc biệt (SIFC) của Pakistan đang xúc tiến, có đường sắt, dầu khí, viễn thông, nông nghiệp và một dự án cấp nước quy mô lớn cho Karachi mang tên K-IV. Không có một dòng nào dành cho thể thao.

Tôi kiểm tra lại danh mục này ba lần trước khi viết, vì nghề quan sát dạy tôi rằng sự vắng mặt đôi khi là dữ liệu đáng tin hơn sự hiện diện. Đường sắt ML-1, tuyến Karachi đi Peshawar, vẫn đang trong vòng hoàn thiện thiết kế và cơ cấu tài chính. K-IV vẫn nằm trên lộ trình. Cả hai từng được đưa ra bàn tại Ủy ban Thường trực Quốc hội Pakistan về Ban Kinh tế, nơi các nghị sĩ Jamil Qureshi và Mirza Ikhtiar Baig có ý kiến, và Văn phòng Thủ tướng theo dõi tiến độ theo từng kỳ báo cáo.

Với một người làm thể thao, chi tiết đáng chú ý nằm ở chỗ khác: trong phòng họp đó, không ai nói về sân vận động.

Bối cảnh: một cỗ máy phê duyệt, không phải một ngân sách

SIFC được lập ra với nhiệm vụ hẹp và rõ ràng: gom quyền phê duyệt về một đầu mối, rút ngắn thời gian xử lý thủ tục cho các dự án lớn, và tạo ra một danh mục đủ hấp dẫn để nhiều định chế tài chính quốc tế cùng tham gia. Mức 40 tỷ USD mà cơ quan này công bố là giá trị của cả một đường ống dự án, chứ chưa phải số tiền đã được giải ngân xuống công trường.

Phía sau đường ống đó là một mạng lưới định chế dày: Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB), Ngân hàng Đầu tư Cơ sở hạ tầng Châu Á (AIIB), Ngân hàng Thế giới, Ngân hàng Đầu tư Châu Âu (EIB), Ngân hàng Phát triển Hồi giáo (IsDB) và Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA). Phía trong nước, các đầu mối triển khai gồm Bộ Kế hoạch, Phát triển và Sáng kiến Đặc biệt, Bộ Tài chính và Doanh thu, Ban Kế hoạch và Phát triển tỉnh Sindh, Sở Tài chính Sindh, Cơ quan Phát triển Năng lượng và Nước Pakistan (WAPDA) và Công ty Cấp thoát nước Karachi.

Cấu trúc này nói lên một điều quan trọng về cách hạ tầng được tài trợ. Một dự án chỉ vào được danh mục khi hội đủ ba điều kiện: có dòng doanh thu hoặc khoản tiết kiệm đủ lớn để hoàn vốn, có một chủ thể nhà nước đủ uy tín đứng sau bảo lãnh, và có bộ hồ sơ kỹ thuật đủ chín để chủ nợ quốc tế giải ngân. Đường sắt có tiền vé. Dầu khí có sản lượng. Viễn thông có thuê bao. Nông nghiệp có kim ngạch xuất khẩu. Cấp nước có giá nước và áp lực chính trị đô thị.

Sân vận động không có thứ nào trong số đó ở dạng bán được cho một chủ nợ quốc tế. Đó là lý do cấu trúc, chứ không phải lý do cảm tính, khiến thể thao gần như luôn nằm ngoài các đường ống đầu tư kiểu này. Người ta có thể xếp hàng nghìn dự án vào một danh mục 40 tỷ USD mà không cần chạm tới một sân quần vợt nào.

Ủy ban Thường trực Quốc hội Pakistan về Ban Kinh tế giữ vai trò giám sát. Đây là kênh minh bạch hiếm hoi: các nghị sĩ gọi đại diện bộ ngành lên chất vấn về tiến độ, chi phí điều chỉnh và nguồn vốn. Những gì được ghi trong biên bản các buổi họp đó thường là tài liệu công khai duy nhất cho người ngoài theo dõi một dự án trị giá hàng tỷ USD.

Phần lõi: dòng tiền hạ tầng chảy qua thể thao, và những gì còn lại

Có một cách hiểu sai phổ biến trong ngành thể thao: khi một quốc gia công bố đường ống đầu tư khổng lồ, người ta mặc định rằng sân bãi, trung tâm huấn luyện và cơ hội đăng cai sẽ theo đó mà đến. Cách hiểu đó bỏ qua toàn bộ kiến trúc tài chính phía sau.

Phần lớn quốc gia tài trợ thể thao bằng ngân sách xã hội cấp tỉnh hoặc thành phố, nơi sân vận động cạnh tranh trực tiếp với trường học, bệnh viện và hệ thống thoát nước. Một phần khác đến từ các quỹ chuyên biệt hình thành trên doanh thu xổ số hoặc thuế đặc biệt. Phần còn lại là vốn tư nhân, chỉ xuất hiện khi có một sự kiện đủ lớn để tạo dòng tiền bản quyền truyền hình và vé.

Không nhóm nào trong số đó nằm trong đường ống 40 tỷ USD của SIFC. Ở Pakistan, các dự án thể thao thuộc quyền Ban Kế hoạch và Phát triển tỉnh Sindh cùng các liên đoàn, với quy mô ngân sách nhỏ hơn nhiều bậc. Khoảng cách giữa hai hệ thống không nằm ở số tiền. Nó nằm ở loại công cụ tài chính: một bên là khoản vay có bảo lãnh chính phủ, một bên là chi thường xuyên.

Điều thú vị là hai dự án lớn nhất trong đường ống, ML-1 và K-IV, lại chính là tiền đề vật chất cho bất kỳ sự kiện thể thao quy mô lớn nào ở Karachi. Một trận đấu quốc tế cần nước cho mặt sân, điện ổn định cho hệ thống chiếu sáng và phòng kỹ thuật, đường truyền dữ liệu cho trọng tài điện tử, và một mạng giao thông đủ sức đưa khán giả vào ra trong vòng hai giờ. Thiếu K-IV và một tuyến đường sắt vận hành được, những điều kiện đó không tồn tại.

Nhìn từ ngành quần vợt, cánh cửa còn hẹp hơn. Để đăng cai một trận Davis Cup, liên đoàn quốc gia phải đáp ứng tiêu chuẩn về mặt sân, hệ thống chiếu sáng đo được, khu vực kỹ thuật, phòng thay đồ, phòng chống doping và kết nối dữ liệu điểm số theo thời gian thực. Mỗi hạng mục phụ thuộc vào hạ tầng nền mà không liên đoàn nào tự xây được. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu trên nhiều mặt sân khác nhau, tôi học được rằng điều kiện vật chất quyết định loại quần vợt có thể diễn ra, chứ không chỉ quyết định chất lượng của nó.

Pakistan từng sản sinh Aisam-ul-Haq Qureshi, tay vợt vào chung kết đôi nam US Open 2026 cùng Rohan Bopanna và có nhiều năm nằm trong nhóm đôi nam hàng đầu thế giới. Một quốc gia không có trung tâm quần vợt đẳng cấp vẫn tạo ra một tay vợt tầm cỡ đó. Cá nhân có thể vượt lên khỏi hạ tầng yếu; hệ thống thì không. Aisam là ngoại lệ chứng minh cho quy luật, và cũng là lời nhắc rằng ngoại lệ không thể nhân bản khi thiếu sân tập, thiếu giải đấu cơ sở và thiếu nguồn tài trợ ổn định.

Ở đây cần một lưu ý về phương pháp. Khi làm việc với các đường ống đầu tư quốc gia, tôi luôn tách bốn mức khác nhau: giá trị danh mục công bố, giá trị đã ký kết, giá trị đã đóng tài chính, và giá trị đã giải ngân. Bốn mức này thường chênh nhau rất xa, và chỉ mức cuối cùng mới tạo ra công trình. Với đường ống 40 tỷ USD của SIFC, số liệu công khai chủ yếu nằm ở hai nhóm đầu. Điều đó không làm giá trị của đường ống suy giảm, nhưng nó đặt giới hạn cho mọi suy luận về tác động thực tế.

Nhìn ra khu vực, những quốc gia từng đưa thể thao trực tiếp vào đường ống hạ tầng đều đi kèm một cái giá. Qatar xây dựng hệ thống sân đấu cho World Cup 2026 trong khuôn khổ đầu tư nhà nước quy mô lớn, và bài toán chi phí vận hành sau sự kiện vẫn còn nguyên. Trung Quốc dùng Thế vận hội 2026 để đẩy nhanh hạ tầng đô thị Bắc Kinh, nhưng phần lớn công trình thể thao sau đó phải tìm cách sống bằng sự kiện thương mại. Brazil chi cho World Cup 2026 một khoản vượt xa dự toán ban đầu, và nhiều sân rơi vào tình trạng khai thác dưới công suất. Bài học chung: đưa thể thao vào đường ống hạ tầng không khó; giữ nó sống sau khi đường ống khép lại mới là phần khó.

Những nghị sĩ như Jamil Qureshi và Mirza Ikhtiar Baig, cùng các thành viên khác của Ủy ban Thường trực, nắm trong tay công cụ duy nhất để buộc các con số phải trả lời. Trong các buổi chất vấn, câu hỏi đáng theo dõi thường xoay quanh chênh lệch giữa chi phí dự toán ban đầu và chi phí điều chỉnh. Với ML-1, phần thiết kế và cơ cấu tài chính đã qua nhiều vòng chỉnh sửa, kéo theo thay đổi về tổng mức đầu tư. Với K-IV, câu hỏi là tiến độ thi công so với kế hoạch cấp nước theo từng giai đoạn. Biên bản chất vấn là nơi duy nhất các mức điều chỉnh được ghi lại thành văn bản có thể tra cứu.

Trong toàn bộ cấu trúc báo cáo của đường ống này, không tồn tại một dòng ngân sách thể thao. Ở nhiều quốc gia, thể thao xuất hiện trong văn bản quy hoạch hạ tầng với vai trò phụ trợ: một sân vận động đa năng nằm trong gói tái phát triển đô thị, một trung tâm huấn luyện nằm trong gói phát triển vùng. Ở đây, những gói như vậy không xuất hiện, kể cả ở dạng phụ trợ.

Điều này khớp với một xu hướng dài hạn của thể thao Pakistan. Cricket giữ vị trí trung tâm nhờ hệ sinh thái thương mại tự vận hành. Khúc côn cầu trên cỏ, từng là môn thể thao biểu tượng quốc gia, suy giảm khi nguồn tài trợ nhà nước thu hẹp. Các môn còn lại, trong đó có quần vợt, sống bằng nguồn lực của liên đoàn và tư nhân. Một đường ống đầu tư quốc gia không đảo ngược được xu hướng đó, vì nó không được thiết kế để làm việc ấy.

Còn một khía cạnh kỹ thuật ít được nhắc: các định chế cho vay đa phương như ADB, AIIB hay Ngân hàng Thế giới hiếm khi tài trợ trực tiếp cho một sân vận động bằng nguồn vốn có bảo lãnh chủ quyền, vì không có nguồn hoàn trả rõ ràng. Khi họ tài trợ, khoản đó thường nằm trong một gói phát triển đô thị lớn hơn, nơi sân đấu là hạng mục đi kèm. Muốn vào được cửa tín dụng quốc tế, thể thao phải đi nhờ. Trong đường ống SIFC hiện tại, không có chuyến đi nhờ nào như vậy.

Với người làm nghề quan sát, bài học nằm ở cách đọc tài liệu. Một danh mục 40 tỷ USD đọc đúng sẽ cho biết quốc gia đó ưu tiên điều gì trong mười năm tới. Đường sắt ML-1 cho thấy ưu tiên là kết nối thương mại Bắc Nam. K-IV cho thấy ưu tiên là ổn định đô thị lớn nhất. Dầu khí và viễn thông cho thấy ưu tiên là dòng ngoại tệ. Sự vắng mặt của thể thao cũng là một tuyên bố ưu tiên, chỉ khác là nó không được viết ra.

Tôi không tin vào cuộc cách mạng; tôi tin vào sự tích lũy. Với các đường ống đầu tư kiểu này, chu kỳ theo dõi tối thiểu nên là ba năm tài khóa, đủ để một dự án đi từ danh mục công bố tới giải ngân thực tế. Kết luận rút ra sau một thông cáo báo chí thường sai. Kết luận rút ra sau ba mùa ngân sách thường đúng hơn, dù kém hấp dẫn hơn.

Số liệu chỉ kể nửa câu chuyện; nửa còn lại nằm ở sân cỏ. Một đường ống đầu tư không nói được liệu một đứa trẻ ở Karachi có chỗ tập quần vợt vào sáng thứ Bảy hay không. Nửa câu chuyện đó chỉ lộ ra khi ta đọc cùng lúc biên bản chất vấn, kế hoạch ngân sách tỉnh Sindh và lịch thi đấu của các liên đoàn.

Góc nhìn ngược: quy mô đường ống không quyết định số lượng sân bãi

Cách hiểu sai phổ biến nhất là đọc một đường ống đầu tư như đọc một bản kế hoạch phát triển toàn diện. Đường ống đầu tư là công cụ huy động vốn cho những dự án có khả năng hoàn vốn. Nó không phải bản đồ phát triển xã hội. Khi hai thứ đó bị trộn vào nhau, người ta thường kết luận sai theo cả hai chiều: hoặc cho rằng đất nước đang tiến bộ toàn diện, hoặc cho rằng đất nước không có gì cả.

Điểm mù thứ hai nằm ở phía các nhà phân tích làm việc thuần túy trên hồ sơ phê duyệt. Họ nhìn thấy một danh mục 40 tỷ USD, không thấy một hạng mục thể thao, và kết luận rằng quốc gia đó không thể đăng cai bất cứ thứ gì. Kết luận đó đúng ở tầng chuyên nghiệp, sai ở tầng phong trào. Thể thao cơ sở vẫn diễn ra ở sân trường, sân câu lạc bộ và những khoảng đất trống không nằm trong bất kỳ đường ống nào.

Điểm mù thứ ba nằm ở phía ngược lại. Những người làm thể thao tại địa phương thường đánh giá quá cao tốc độ dòng tiền chảy về. Một dự án nằm trong danh mục công bố có thể mất nhiều năm trước khi động thổ, và mất thêm nhiều năm nữa trước khi hoàn thành. Trong khoảng thời gian đó, các liên đoàn vẫn phải tổ chức giải, vẫn phải trả lương huấn luyện viên, vẫn phải thuê sân.

Tôi từng chứng kiến một bài học tương tự khi phân tích dữ liệu pressing của một đội bóng lớn. Bảng số cho thấy cường độ áp sát rất cao, nhưng băng ghi hình cho thấy đội đó mất cấu trúc sau phút 70 và bị khoan thủng liên tục. Cú pressing đó đẹp trên bảng số, vỡ vụn trên sân. Với đường ống đầu tư, cơ chế cũng vậy: giá trị danh mục đẹp trên bảng công bố, giá trị giải ngân mới là thứ chạm được tới công trường.

Chậm một nhịp để đọc đúng nhịp trận đấu. Với Pakistan, nhịp đúng không nằm ở thông cáo 40 tỷ USD. Nhịp đúng nằm ở kỳ ngân sách tỉnh Sindh tiếp theo, ở tiến độ thực tế của K-IV, và ở cơ cấu tài chính cuối cùng của ML-1. Ba mốc đó sẽ cho biết liệu có chỗ nào cho thể thao trong dòng tiền hay không.

Tín hiệu cần theo dõi

Trong mười hai tháng tới, ba tín hiệu đáng theo dõi: việc Ban Kế hoạch và Phát triển tỉnh Sindh có đưa hạng mục thể thao nào vào kế hoạch phát triển trung hạn hay không; việc K-IV có đạt mốc cấp nước theo giai đoạn đã cam kết hay không; và việc ML-1 có chốt được cơ cấu tài chính với các định chế đa phương hay không.

Ba tín hiệu đó, cộng lại, mới là điều kiện để một sân vận động ở Karachi tồn tại thật chứ không chỉ tồn tại trên giấy. Thiếu nước, thiếu điện ổn định, thiếu một tuyến đường sắt vận hành được, một trung tâm thể thao chỉ còn là một tòa nhà. Còn khi ba điều kiện kia hội đủ, câu hỏi tiếp theo sẽ là ai trả tiền để nó hoạt động. Ba năm nữa, dữ liệu sẽ tự nói.